NRC Academie Waanzin & Creativiteit in Wenen

  • NRC Academie Waanzin & Creativiteit in Wenen

    Zesdaagse reis van 24 t/m 29 juni 2019

    Onder begeleiding van prof.dr. Arko Oderwald, Bert Keizer en Erik Fokke

    Wellicht lag de verwantschap van creativiteit en ziekte nergens zo duidelijk voor het oprapen als in het Wenen tussen 1880 en 1930. In het uiteenvallende Habsburgse rijk bloeiden kunst en wetenschap als nooit te voren, in een cultuur waar gesublimeerde seksualiteit en dubbele moraal hoogtij vierden. Onder andere Hugo von Hoffmanstahl, Sigmund Freud, Elias Canetti, Gustav Klimt, Karl Kraus, Adolf Loos, Otto Wagner, Stefan Zweig, Gustav Mahler, Arnold Schönberg, Robert Musil, Egon Schiele, Arthur Schnitzler en Ludwig Wittgenstein leefden allen in deze tijd in Wenen. Zij braken allen op hun gebied met de gevestigde opvattingen, traden buiten de gebaande paden en brachten daardoor nieuwe werkelijkheden tot stand. Zij waren de voorboden van onze tijd, waarin kunst en waanzin in een ander perspectief zijn komen te staan.

    Wenen was aan het einde van de 19e en begin 20e eeuw een broedplaats voor de kunsten en de wetenschap. Artistiek talent op het gebied van muziek, literatuur, filosofie, schilder- en beeldhouwkunst, architectuur en design kwam tot bloei. Ook de wetenschap profiteerde van deze creativiteit. Wenen was bron van creativiteit en originaliteit. Een belangrijk deel van de academie Waanzin & Creativiteit in Wenen omvat dan ook een bespreking van kunst, romans, verhalen, films en muziek uit en over deze periode, naast aandacht voor de veranderingen in de wetenschap en in het bijzonder de geneeskunde.

    Tijdens ons verblijf in Wenen duiken we helemaal onder in deze fascinerende periode, die nog steeds van grote invloed is op onze moderne tijd. En, omdat de cursus ook in Wenen wordt gegeven, zullen de inleidingen worden aangevuld met wandelingen en bezoeken, waaronder het museum voor psychiatrische kunst in Gugging.

    Vanzelfsprekend worden een of meerdere avonden (facultatief) doorgebracht in de Weense Staatsoper of het Burgtheater of een van de andere beroemde concertzalen.

  • Dagprogramma

    Dag 1 – Maandag 24 juni

    In de loop van de ochtend vlucht per Austrian Airlines van Amsterdam naar Wenen. Vervolgens transfer naar het hotel voor de check-in.

    De middag begint met een college in de Diplomatische Akademie Wien. Het betreft een inleiding over ‘Creativiteit in een versteende samenleving’, gevolgd door ‘Wenen rond 1900’ door Arko Oderwald en Bert Keizer. Daarna een inleiding over Gustav Mahler door Erik Fokke.

    In de avond welkomstdiner en opening van de NRC Academie.

    Dag 2 – Dinsdag 25 juni

    In de ochtend beginnen we met een college in de Diplomatische Akademie Wien. Aan de orde komen Moderne kunst, Art brut en outsiderskunst – Over de vervagende grenzen van kunst en gekte in de 20e eeuw, dit door Arko Oderwald. Daarna verzorgt Erik Fokke een inleiding over Arnold Schönberg. De lunch is op eigen gelegenheid.

    In de middag brengen we een bezoek aan het museum Gugging op ongeveer twintig kilometer van Wenen gelegen, aan de rand van het Wienerwald. We vinden er naast het museum enkele paviljoens met de typische bouw van een sanatorium rond 1900. Het museum Gugging ligt fris wit geverfd voorbij de kerk die altijd bij dit soort inrichtingen werd gebouwd, vrijwel gescheiden van andere bebouwing. De directe bron van de Gugginger kunst is verdwenen. De psychiatrische inrichting werd in 2005 opgeheven; de patiënten zijn overgeplaatst naar andere inrichtingen. Alles wat ervan over is, zijn het museum en de bewoners van het Haus der Künstler.

    De basis voor het slagen van het Haus der Künstler lag bij de psychiater Leo Navratil, stichter van het huis. Hij behandelde jarenlang chronisch schizofrene en psychotische patiënten. Hij liet de mensen tekenen waarna hij hieruit inzicht trachtte te krijgen over hun geestestoestand. Tussen de patiënten zaten een paar goede tekenaars en het werk bleek enorm in de smaak te vallen. In 1970 werd een eerste tentoonstelling georganiseerd en kunstcritici reageerden positief. Het naïeve, vrije werk, dat in geen enkele bestaande kunststroming paste, was precies waar de Oostenrijkse kunstwereld  behoefte aan had. Men was in de ban van de Art brut – anti-intellectuele, subversieve kunst – die uit de band sprong van het strakke keurslijf van de streng-burgerlijke Oostenrijkse cultuur. We bezoeken het museum en horen deze middag over de onderzoeken betreffende kunst en ziekte.

    In de namiddag keren we terug naar het hotel en is de avond ter vrije besteding. U kunt intekenen voor een gezamenlijk diner indien u dit wenst. De begeleiding kan u suggesties doen voor de invulling van de avond.

    Dag 3 – Woensdag 26 juni

    In de ochtend beginnen we wederom met een college. Bert Keizer geeft een inleiding in het denken van Ludwig Wittgenstein. Na een korte blik op Wittgensteins leven en zijn gehechtheid aan Wenen proberen we iets van zijn filosofische werk duidelijk te maken. Wittgenstein heeft de reputatie een moeilijk filosoof te zijn. Maar het is vooral de sublieme eenvoud die veel van zijn denken kenmerkt die hem ontoegankelijk laat schijnen. ‘Filosofie,’ zei hij , ‘is de strijd tegen de betovering van ons intellect door taal.’ Aan de hand van begrijpelijke voorbeelden gaan we zien hoezeer de taal met ons op de loop kan gaan. Vervolgens spreken Keizer en Oderwald samen over Freud en de literatuur.

    De lunch is op eigen gelegenheid. De middag en avond zijn ter vrije besteding, uiteraard met suggesties van de begeleiding.

    Facultatief kunt u deelnemen aan een Muziekwandeling onder begeleiding van Erik Fokke. U kunt zich tijdens de reis opgeven voor deze excursie. In een rustig tempo bekijken we de schitterende architectuur van de Weense Staatsopera en van de Weense Musikverein, bekend van de Nieuwjaarsconcerten. Aan de rand van de Karlsplatz bezoeken we het Secessiongebouw, ontworpen door en voor de leden van de Weense Secession om hun ideeën vorm te kunnen geven over het Gesammtkunstwerk waarin architectuur, schilderkunst, beeldhouwkunst en muziek verenigd worden. Binnen bevindt zich de fameuze Beethovenfries van Gustav Klimt die in 1902 werd onthuld tijdens Mahlers uitvoering van zijn bewerking van Beethovens Negende Symfonie. De wandeling eindigt bij het Arnold Schönberg Center dat we zullen bezoeken.

    Natuurlijk kunt u ook zelf op pad gaan. Breng bijvoorbeeld een bezoek aan een van de fantastische musea of drink koffie in een van de elegante koffiehuizen. Bezoek bijvoorbeeld Schloß Belvedere (de Österreichische Galerie), met topstukken van Klimt (o.a. de Kus), Schiele en Kokoschka.

    Het Kunsthistorisches Museum is spectaculair, mede vanwege het overweldigende trappenhuis, geschilderd door Gustav Klimt, Hans Makart en Franz von Matsch in een stijl die de aanzet vormde tot de Weense Jugendstil.

    U kunt intekenen voor een gezamenlijk diner indien u dit wenst. De begeleiding kan u suggesties doen voor de invulling van de avond.

    Dag 4 – Donderdag 27 juni

    In de ochtend beginnen we wederom met een college. Arko Oderwald behandelt Moderne schrijvers in Wenen – Heimito von Doderer, Ingeborg Bachman en Elfriede Jellinek. Na de pauze volgt het tweede deel van Moderne schrijvers in Wenen – Thomas Bernhard (in het bijzonder De neef van Wittgenstein).

    Na de lunch op eigen gelegenheid gaan we in de middag allereerst naar het Zentral Friedhof, de grote algemene begraafplaats van de stad die werd aangelegd in de tweede helft van de 19e eeuw om een goede oplossing te bieden bij de zeer snel groeiende bevolking.
    In het midden van het enorme terrein ligt de Karel Borromeuskerk, beter bekend als de Dr. Karl Lueger Herdenkingskerk, met de sarcofaag van de antisemitische burgemeester van Wenen rond 1900, Karl Lueger. Deze kerk in Jugendstil werd tussen 1908 en 1910 gebouwd door Max Hegele, een leerling van Otto Wagner. Hegele bouwde ook de hoofdingang van het kerkhof.

    Om het kerkhof bij de bevolking populair te maken, werden in veel gedeelten van het kerkhof eregraven aangelegd, die aan beroemde personen gewijd zijn. Het kerkhof werd in de loop van de jaren meerdere malen vergroot. Naast een katholiek en een protestants gedeelte, zijn ook een Israëlitisch en een Russisch-orthodox gedeelte. De grafzerken en –tombes zijn op zichzelf de moeite waard: sommige in barokstijl, andere sober en ingetogen.

    Vervolgens gaan we naar de Baumgärtner Höhe. Op het terrein van een ziekenhuis en psychiatrische instelling, in de wijk Hütteldorf, vinden we hier het rooms-katholieke oratorium in de vorm van de prachtige kerk am Steinhof in jugendstil-stijl met byzantijns aandoende koepel van architect-designer Otto Wagner. Het wordt als een van zijn meesterwerken beschouwd.

    Vervolgens keren we terug naar het hotel en is de avond ter vrije besteding. U kunt intekenen voor een gezamenlijk diner indien u dit wenst. De begeleiding kan u suggesties doen voor de invulling van de avond.

    Dag 5 – Vrijdag 28 juni

    Tijdens deze laatste college-ochtend in de Diplomatische Akademie Wien komt De droom van Arthur Schnitzler aan de orde. Arko Oderwalt verzorgt een inleiding in het werk van deze arts – schrijver.

    Na de lunch op eigen gelegenheid maken we een wandeling van Bellevue Höhe naar de begraafplaats van Grinzing. Eigenlijk ligt dit kleine stadje van origine net buiten Wenen en het staat bekend om de wijnproductie. Het dorpje is in de loop der jaren omsingelt door de Oostenrijkse hoofdstad. Hier zijn nog enkele wijngaarden en bovendien goede wijncafés en restaurants. Slotdiner in een Heurige (typisch Oostenrijks wijnhuis) in Grinzing.

    Dag 6 – Zaterdag 29 juni

    Deze laatste dag is ter vrije besteding. Er zijn talloze mogelijkheden voor de invulling van deze dag. Een van de hoogtepunten van de Weense Jugendstil-architectuur betreft het Secessionsgebouw. Hier bevindt zich het beroemde Beethoven-fries van Gustav Klimt uit 1902. Niet ver van deze Secession liggen markante gebouwen van Otto Wagner, waaronder het Majolikahuis en de Postsparkasse, een staaltje van moderne esthetiek en functionaliteit.

    Of bezoek het Schönberg huis met een tentoonstelling over de componist en schilder Arnold Schönberg (1874-1951). De permanente collectie over zijn leven, werken, Mödling periode en de geschiedenis van het huis worden belicht.

    Of ga naar de Albertina, met de grootste verzameling tekeningen, aquarellen en gedrukte bladen wereldwijd. Er bevinden zich tekeningen van Dürer, Leonardo da Vinci en Michelangelo. Ook het Haus der Musik, met een chronologisch overzicht van de componisten die in Wenen werkzaam waren, is de moeite waard.

    Of u brengt een bezoek aan het Joods museum met zijn bijzondere permanente collectie. Aan de hand van vele voorwerpen zoals literatuur, architectuur, fotografie en kunst wordt de joodse geschiedenis ontrafeld.

    In de vroege middag transfer naar de luchthaven voor de vlucht naar Amsterdam.

    Programmaonderdelen en -volgorde onder voorbehoud

  • Sprekers en lezingen

    Prof. dr. Arko Oderwald is hoogleraar Literatuur en geneeskunde aan de afdeling Huisartsgeneeskunde en Ouderengeneeskunde van het VUmc. Hij studeerde van 1975 – 1981 geneeskunde aan de Vrije Universiteit en is na het behalen van zijn doctoraaldiploma als universitair docent in dienst gekomen van de toenmalige vakgroep Filosofie en Medische Ethiek. In 1985 promoveerde hij op een onderzoek dat de kritiek op de geneeskunde als onderwerp had.

     

     

     

    Bert Keizer (1947) is een Nederlandse arts, filosoof en schrijver. Hij studeerde filosofie in Engeland en geneeskunde in Amsterdam. Hij werkte kort in Afrika en vele jaren in Amsterdamse verpleeghuizen. Zijn doorbraak als schrijver kwam in 1994 met Het refrein is Hein, waarin hij geneeskunde beschrijft als een zeer gemengde zegen, waarbij hij met nadruk de beroerde omgang van artsen met de dood aan de kaak stelde. Hij schreef een inleiding tot Wittgenstein’s denken, vertaalde de brieven van Emily Dickinson, schreef het libretto voor de Alzheimeropera en in 2012 het essay voor de Maand van de Filosofie waarin hij het ‘wij zijn ons brein’ denken terzijde schuift. Hij schrijft columns in Trouw, voor Medisch Contact en voor Filosofie Magazine. Door de jaren heen heeft hij meerdere bundels met columns en essays gepubliceerd. Sinds zijn vertrek uit het verpleeghuis in 2015 werkt hij voor de Levenseindekliniek.

     

    Erik Fokke (1950) werkt sinds 1987 als arts in Amsterdam en was als docent verbonden aan de huisartsopleiding van het VUmc. Daarnaast volgde hij een muziekopleiding aan de Schumann Akademie en schreef hij tussen 1995 en 2006 voor VPRO Radio 4 tientallen muziekdocumentaires en componistenportretten. Fokke publiceerde de biografie Francis Poulenc – Monnik en kwajongen en het audioboek Mozart en de Lage Landen. In zijn meest recente boek Het oog van de meester zijn zestien essays gebundeld waarin opmerkelijke raakvlakken tussen kunst en geneeskunde aan de orde komen, waaronder vijf waarin componisten centraal staan. Fokke is vaste medewerker van het tweemaandelijkse muziektijdschrift De Nieuwe Muze en levert muziekbijdragen voor het weekblad Medisch Contact.

     

     

    Lezingen Arko Oderwald      
    Een versteende staat als voedingsbodem, met Bert Keizer  
    In dit college bespreken we in het kort de geschiedenis van de Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie, met een nadruk op de tweede helft van de 19e en het begin van de 20ste eeuw. Hoe kan in deze versteende staatsvorm zoveel creativiteit opbloeien? Daarbij besteden we zowel aandacht aan de wetenschap, geneeskunde, filosofie en kunst. Ook het sterk aanwezige antisemitisme komt ter sprake.

    Vervagende grenzen tussen kunst en niet -kunst
    In het begin van de twintigste eeuw begint de grens tussen kunst en niet-kunst te vervagen, zowel in de literatuur en in de beeldende kunst. Het surrealisme is daarvan het duidelijkste voorbeeld. Na de tweede wereldoorlog wordt de art- brut geboren, met als grote voorvechter Jean Dubuffet. Art brut is kunst dat in eerste instantie niet als kunst bedoeld is. Rond 1970 ontstaat, samen met de antipsychiatrie, de outsiderskunst: kunst van o.a. psychiatrische patiënten. In dit college wordt deze ontwikkeling beschreven en wordt er nader ingegaan op kunst van psychiatrische patiënten.

    Sigmund Freud en de psychoanalyse, met Bert Keizer          
    Sigmund Freud behoort zeker tot de grote namen die aan Wenen rond 1900 verbonden zijn. In dit college zal kort in worden gegaan op de belangrijkste zaken die de psychoanalyse aan de orde heeft gesteld, waarna we aan de hand van een aantal korte teksten van Freud over romanliteratuur nader ingaan op het belang van romans voor het werk van Freud. De teksten zullen vooraf ter beschikking worden gesteld.

    De na-oorlogse literatuur in Oostenrijk        
    Ook na de tweede wereldoorlog is Wenen niet uit het zicht verdwenen. Oostenrijk is weliswaar veel kleiner geworden, maar er zijn nog steeds schrijvers die ook buiten Oostenrijk bekend worden. In dit college bespreken we een aantal van deze schrijvers, waarbij we een nadruk zullen leggen op Thomas Bernhard, in het bijzonder op zijn boek De neef van Wittgenstein.

    Arthur Schnitzler in de voetsporen van Freud           
    Arthur Schnitzler wordt wel de Freud van de literatuur genoemd. Hij studeerde geneeskunde en werkte ook een tijdje als arts, maar hield daarmee op toen hij als schrijver veel succes had. In dit college zullen we zijn leven en werk bespreken, waarbij we in het bijzonder aandacht zullen besteden aan de Droomnovelle, juffrouw Else en Rondedans.

    Lezingen Erik Fokke   
    Gustav Mahler (1860-1911)   
    In 1897 vond in Wenen de oprichting plaats van de kunstenaarsbeweging de Secession, de antisemitische Karl Lueger werd tot burgemeester gekozen en Johannes Brahms overleed, waarmee er een einde kwam aan de muziek van de negentiende eeuw. In datzelfde jaar werd Gustav Mahler benoemd tot dirigent van de Hofopera, een felbegeerde positie die hij tien jaar zou bekleden. Mahler had toen al drie symfonieën op zijn naam staan en zijn vierde ging in 1901 in première. Zelden heeft een componist zijn tijdgenoten zo heftig in beroering gebracht als Mahler – zowel positief als negatief – maar tot op de huidige dag is Mahlers poëtische, ontroerende en krachtige muziek onverminderd populair. Vervlochten met zijn oeuvre wordt aandacht besteed aan Mahlers biografie, zijn relatie met Alma, de rampspoed in 1907 en de ontmoeting met Sigmund Freud in Leiden drie jaar later.

    Arnold Schönberg (1874-1951)          
    Aanvankelijk bleef Arnold Schönberg nog binnen de grenzen van de Weense muzikale tradities. Met het strijksextet Verklärte nacht begon Schönberg in 1899 in tonaal opzicht nieuwe wegen te bewandelen, maar de Wiener Tonkünstlerverein vond het werk te experimenteel en weigerde het uit te voeren. In 1900 begon Schönberg aan de in een broeierig laatromantisch idioom geschreven liefdestragedie Gurre lieder, die bij de première in 1913 in Wenen wel enthousiast werd ontvangen. Inmiddels was Schönberg rond 1905 al definitief een nieuwe richting ingeslagen. Met de introductie van het twaalftoonstelsel liet hij uiteindelijk elke vorm van traditionele tonaliteit los en werd daarmee een van de grootste muzikale vernieuwers van de twintigste eeuw.

    Lezingen Bert Keizer  
    Ludwig Wittgenstein 
    Wittgenstein heeft de reputatie een moeilijk filosoof te zijn. Maar het is vooral de sublieme eenvoud die veel van zijn denken kenmerkt die hem ontoegankelijk laat schijnen. ‘Filosofie,’ zei hij , ‘is de strijd tegen de betovering van ons intellect door taal.’ Aan de hand van begrijpelijke voorbeelden gaan we zien hoezeer de taal met ons op de loop kan gaan en wat de filosofie van Wittgenstein ons kan brengen.

  • Vluchten
    24 juni            Amsterdam – Wenen            10.00. uur – 11.55 uur
    29 juni             Wenen – Amsterdam              15.00 uur – 17.00 uur

     

    Voorwaarden:

    • Programmaonderdelen en -volgorde onder voorbehoud.
    • De excursies vinden plaats per groep van maximaal 25 personen.
    • Indien er meerdere groepen zijn dan reizen 2 groepen in 1 bus, maar ter plaatse worden deze groepen dan weer opgesplitst.
    • De colleges volgt u met de gehele groep tegelijk. Alle colleges vinden plaats in de Diplomatische Akademie Wien. Dit is een postacademische Bildungsopleiding die voorbereidt op een internationale carrière van haar studenten.
    • Er wordt veel gewandeld tijdens deze NRC Academie. Deelnemers dienen goed ter been te zijn.
    • Bij onvoldoende deelname ontvangt u uiterlijk 3 weken voor vertrek bericht.
    • Er kunnen maximaal 50 personen deelnemen aan deze reis.

    U sluit een reisovereenkomst met Pied à Terre Reizen, lid ANVR, SGR en Calamiteitenfonds, waar Paul Vigeveno en Hanneke van Mierlo verantwoordelijk zijn voor de organisatie en uitvoering van deze reis.

  • Zesdaagse NRC Handelsblad Academie van 24 t/m 29 juni 2019

    Reissom vanaf € 1.885,- p.p. op basis van 2 personen

    Toeslag eenpersoonskamer € 375,-

    Inclusief : Rechtstreekse vlucht per Austrian Airlines Amsterdam – Wenen v.v..* luchthavenbelasting * transfers van de luchthaven naar hotel v.v.* vervoer ter plaatse zoals omschreven in het programma, per bus of per openbaar vervoer * verblijf o.b.v. logies & ontbijt in centraal gelegen 3* hotel in Wenen * 2 diners en 1 lunch * entrees * facultatieve muziekwandeling * colleges door Arko Oderwald, Bert Keizer en Erik Fokke * Nederlandssprekende reisbegeleiding door Annemarie Aardewerk

    Exclusief
    Overige lunches en diners * drankjes tijdens de maaltijden * facultatieve avondprogramma’s * fooien * reis- en/of annuleringsverzekering * persoonlijke uitgaven

    Vluchten
    24 juni            Amsterdam – Wenen            10.00. uur – 11.55 uur
    29 juni             Wenen – Amsterdam              15.00 uur – 17.00 uur

    Bagage
    Handbagage en ruimbagage zijn inbegrepen bij deze reis

    Toegestane hoeveelheden voor handbagage

    • 1 stuk handbagage, max. 55 x 35 x 25 cm (21,5 x 13,5 x 10 inch)
    • 1 accessoire, bijvoorbeeld een handtas of een laptop, max. 40 x 30 x 15 cm (16 x 12 x 6 inch)
    • Totaal gewicht max. 12 kg (26 lbs)

    Ruimbagage: 1 stuk ruimbagage*: L + B + H max. 158 cm (62 inch) en max. 23 kg (50 lbs)

     

    Door te boeken gaat u akkoord met de Algemene Reisvoorwaarden van Pied á Terre.